كشف ميزان تأثير يك چيز دو گونه آزمايش صورت مىگيرد ( خصوصاً در مورد مركبات و در مورد عاملى كه جزئى از يك كل است ، همچنان كه مذهب يك عامل اجتماعى و نهاد اجتماعى است در ميان ساير عوامل اجتماعى و جزئى از يك كل است ) : يكى به اين صورت كه آن جزء را در كل دخالت مىدهند و اثر كل را مورد مشاهده قرار مىدهند . ديگر به اين نحو كه آن جزء را از آن كل برمىدارند و خلئى از او ايجاد مىكنند و آن وقت اثر كل را تحت نظر قرار مىدهند . در صورت دوم گاهى ديده مىشود كه بود و نبود تأثيرى در اثر منظور آن كل ندارد ، پس معلوم مىشود وجودش زايد است و گاهى ديده مىشود كه با نبودن او اثر منظور بهتر پيدا مىشود ، پس معلوم مىشود عامل مورد نظر نه تنها مؤثر نيست بلكه خنثىكننده اثر نيز هست ، پس بايد حذف شود . ولى گاهى حذف و نبودش ارزش و يا درجه ارزش آن را ثابت مىكند . بسيار چيزها در غيابشان ارزششان بيشتر روشن مىشود از حضورشان . معمولًا در مورد امورى كه حضورشان توأم است با حضور عوامل متعدد ديگر و ميزان تأثير عاملها روشن نيست ، يك عامل مؤثر غيابش بيش از حضورش روشنگر ارزشش مىباشد . ما اگر تاريخ را در گذشته و حال به منزله آزمايشگاهى براى دين و مذهب فرض كنيم ، يك آزمايش كامل انجام داده‌ايم . گذشته ( 1 ) يعنى ماقبل قرون 18 تا 20 آزمايشگاه حضور مذهب است و اين سه قرن يعنى مجموع اين سه قرن و دوره طولانى دو قرن و نيمى آزمايشگاهى است در زمينه غياب مذهب . اينجا دو نكته است كه بايد ذكر كنيم : يكى اينكه گرچه غروب موقت مذهب از برخى جامعه ها موجب تأسف است بلكه لامذهبى هر فرد موجب تأسف است ، ولى از نظر ديگر غياب مذهب در برخى جوامع از نظر اثبات ارزش مذهب بسيار مفيد است ، شرى است كه خيرى بزرگتر در آن نهان است . پس

--> ( 1 ) . يعنى تاريخ . رجوع شود به ورقه تاريخ نقش انبيا در تحول تاريخ .